Bijna ieder mens krijgt in onze tijd te maken met gevoelens
van eenzaamheid. Sommigen zeggen zelfs dat eenzaamheid
in deze tijd epidemische vormen aanneemt.
Denk daarbij overigens niet dat het vooral ouderen zijn die
met eenzaamheid te maken krijgen: het zijn met name de alleenwonende veertigers bij wie deze gevoelens het meest,
en het meest intens, voorkomen.
Er blijkt een groot verschil te bestaan in de manier waarop
mensen hun eenzaamheid beleven. Sommigen lijden er
intens aan, anderen tillen er veel minder aan. Waarschijnlijk
heeft dat alles te maken met wat wij in onze jeugd beleefd
hebben: voelden we ons toen alleen en in de steek gelaten,
denk aan een klein kind dat naar het ziekenhuis moet en
voor zijn gevoel daar door zijn ouders wordt achtergelaten,
dan keert die eenzaamheid later weer terug en neemt
dan schrijnende vormen aan. Wie daarentegen een veilige
en liefdevolle geborgenheid beleefde in zijn jeugd, heeft
later veel minder last van eenzaamheid.
Eigenlijk begint onze eenzaamheid al bij onze geboorte:
tot dan toe leefden we in de geestelijke wereld.
Daar ervoeren we hoe we leefden in het hart van de
engelen, en hoe zij in ons leefden. Communicatie was daar
iets innerlijks: je voelde als mensenkind wat de engelen
bedoelden vanbinnen, en zij hoorden wat je innerlijk dacht
en doorvoelde. Maar zodra je geboren werd, moest je leren
te communiceren met je zintuigen, en ervoer je de engelen
niet meer in jezelf. Evenmin voelde dat je, dat je leefde in
het hart van de engelen.
Vanaf dat moment moeten we met onze zintuigen leren communiceren, en op die manier verbondenheid met
andere mensen en geborgenheid zoeken.
Zodra een kind geboren is, begint dan ook zijn opleiding
in de communicatie met zijn zintuigen. Veelzeggend is het
dat de eenzaamheid ons juist in deze tijd belaagt, waarin
wij ons bewustzijn moeten ontwikkelen. Dat wil zeggen:
de tijd waarin wij ons bewust moeten worden van onszelf,
van wat er leeft in de ander, en van het wezen van moeder
aarde. Eenzaamheid is dan ook niet alleen maar negatief.
Kahlil Gibran zei al: ‘De eenzaamheid is als een stille storm
die al onze dode takken afbreekt.’ Ofwel: we kunnen groeien
aan de eenzaamheid. En vandaar dat de schilder Picasso zei:
‘Niets kan tot stand komen zonder eenzaamheid.’
De esoterische traditie verteld dat eenzaamheid een
noodzakelijke ervaring is op onze inwijdingsweg: zonder eenzaamheid geen geestelijke groei.
Eenzaamheid: hoe ga je ermee om?
Wie kent het niet?
Die periodes in je leven waarin je je heel eenzaam voelt?
Je staat er, zo ervaar je dat zo vaak, helemaal alleen voor
en er is niemand die echt begrijpt waar je doorheen gaat.
Maar op de een of andere manier kom je er toch altijd
weer doorheen. Je vraagt je af: waar komen die gevoelens
van eenzaamheid en van niet begrepen worden toch
vandaan?
Komt het omdat je anders bent en anders denkt?
Komt het door een gebrek aan eigenwaarde?
Of komt het omdat je je altijd zo bewust bent van jezelf?
Of voelde je je al zo eenzaam in een vorig leven en nam je
die gevoelens vanuit de geestelijke wereld mee naar de aarde?
Je weet: de mens moet zich in deze tijd een nieuw
vermogen eigen maken: om zich niet alleen bewust te
worden van zijn eigen binnenwereld, maar ook van wie
de ander nu eigenlijk vanbinnen is. We moeten leren
kijken tot voorbij de buitenkant, bij onszelf en de ander.
Kan het zijn dat die ontwikkeling ons zo eenzaam maakt?
Als je de moed hebt niet weg te vluchten voor
de eenzaamheid, iets dat we op gezette tijden allemaal
wel eens doen, maar als je er moedig doorheen gaat, ja,
dan kan het gebeuren dat er in de diepste verlorenheid
iets voelbaar wordt, iets wat onvoorstelbaar en ondenkbaar is:
een andere, hogere wereld begint in het donker op te lichten,
je voelt een ongekende nabijheid, je voelt je verwarmd.
Wanneer dat geluk je overkomt, ja, dan begin je langzaam
te ontdekken dat eenzaamheid niet alleen maar
verlorenheid betekent, maar je ook iets schenken kan:
een geborgenheid die niet vanaf de aarde komt, maar
die je geschonken wordt vanuit een hogere wereld.
Je begint te voelen dat je er niet alleen voor staat, maar
dat je vanuit die andere, hogere wereld omhuld wordt
met een mantel van liefde.
Dat te ervaren is het hoogste geluk dat een mens op aarde
ervaren kan. Alleen zo, langs deze weg, kan eenzaamheid
tot geschenk worden.
Een moderne plaag
In januari 2018 nam Theresa May, de Engelse premier, een Minister voor Eenzaamheid in haar kabinet op. Dat was een wereldprimeur:
zoiets was nog nooit eerder vertoond! May stelde dat er sprake
is van een eenzaamheidsepidemie: meer dan 9 miljoen Britten
hadden bij een recent onderzoek aangegeven zich regelmatig
eenzaam te voelen. Opvallend is dat de onderzoekers de meeste ‘eenzamen’ aantroffen in de groep jongeren van 16 tot 24 jaar,
en dus niet bij de groep oudere mensen, zoals meestal wordt aangenomen. De Engelse minister voor eenzaamheid, Tracey Crouch, ging programma’s tegen eenzaamheid ontwerpen.
Op de regeringsbegroting werd daarvoor geld vrijgemaakt.
In Nederland voelt, zo maakt onderzoek duidelijk, ruim één
miljoen mensen zich eenzaam. Opvallend bij dat onderzoek is
dat met name 43% van de jongeren zich regelmatig eenzaam
voelt. In het verleden werd in Nederland de Week tegen Eenzaamheid geïntroduceerd; begin oktober 2018 werd deze
voor de negende keer gehouden.
Eenzaamheid wordt wel één van de moderne plagen genoemd,
een verwijzing naar de tien plagen van Egypte. In 2013 werd in
Rotterdam een vrouw in haar woning gevonden die al tien jaar dood was. De buren waren ontzet: niemand had iets gemerkt
of geroken. De ombudsman voor ouderen zegt: Verhalen als
deze zullen steeds vaker opduiken.
In een Brits onderzoek wordt gesteld dat eenzaamheid even
schadelijk is als het roken van vijftien sigaretten per dag. Ook blijken eenzame mensen 30% meer kans op een hartaanval te hebben en loopt 26% van de mensen die zich eenzaam voelen,
het risico voortijdig te sterven.
Merkwaardig genoeg is eenzaamheid een taboe: veel mensen
schamen zich ervoor en durven er niet over te praten, men heeft
het gevoel dat het op de een of andere manier hun eigen schuld is.
Er zijn ook wel mensen die dat suggereren; zij zeggen bijvoorbeeld:
‘Dan moet je maar wat meer initiatief nemen en lid van de een of
andere club worden of vrijwilligerswerk gaan doen.’ Opmerkingen
als deze maken het nog moeilijker het gevoel van eenzaamheid te
overwinnen.
Een studie van de universiteit van York stelt: Eenzaamheid wordt
de dodelijkste epidemie in onze maatschappij. Als dat zo is, is
het belangrijk ons af te vragen hoe we met de eenzaamheid in
ons leven zo kunnen omgaan dat we er niet aan onderdoor gaan,
maar er juist een innerlijke, geestelijke winst op behalen. Want
dat is het fascinerende: dat heel wat mensen die door de diepste
eenzaamheid zijn heengegaan, stellen dat ze er uiteindelijk rijker
door zijn geworden.
1. Wat is eenzaamheid eigenlijk?
Veel mensen weten vanuit eigen ervaring wat eenzaamheid is.
Opvallend genoeg omschrijven zij hun gevoelens echter heel
verschillend.
1. Zo wordt eenzaamheid regelmatig omschreven als een gevoel
van gemis: van een maatje, een partner of van vrienden of
vriendinnen. Zo zei iemand: Ik vier mijn verjaardag nooit, want ik
weet niet wie ik moet uitnodigen.
2. Anderen omschrijven het als het gevoel dat je er helemaal
alleen voor staat.
3. Weer anderen duiden het aan als de ervaring dat geen mens
geïnteresseerd is in hoe het met jou gaat.
4. Nog weer anderen spreken over een leeg gevoel, of het
gevoel dat je niet begrepen wordt.
5. Mantelzorgers zeggen wel dat de zorg die zij voor een
geliefde dragen in wezen te zwaar is; daardoor voelen zij zich eenzaam, omdat er niemand is met wie zij deze zorg delen
kunnen.
Overigens is eenzaamheid iets heel anders dan alleen zijn.
Je kunt je bijvoorbeeld heel eenzaam voelen te midden van
een groep andere mensen, denk aan familiebijeenkomsten,
verjaardagspartijtjes of conferenties. Maar je kunt je ook heel
eenzaam voelen wanneer je samen bent met iemand die totaal geen belangstelling voor jou heeft, maar alleen voor zichzelf.
Deze vorm van eenzaamheid te midden van anderen wordt zelfs ervaren als de meest schrijnende vorm ervan.
2. Wie voelen zich eenzaam?
Daarbij lijden mannen vooral aan sociale eenzaamheid en vrouwen
aan emotionele eenzaamheid. Emotionele eenzaamheid ontstaat
door het gemis van een hechte, emotionele en intieme band met
een ander: bijvoorbeeld een vriendin, een broer of zus, of een
partner. Bij deze eenzaamheid gaat het dus om het gemis van
iemand met wie je je geheimen en je diepste gevoelens kunt delen.
Sociale eenzaamheid daarentegen ontstaat, wanneer je minder
contact met andere mensen hebt dan je zou willen: collega’s,
vrienden en/of familie. Hierbij gaat het dus vooral om een sfeer
van goedmoedige en warme kameraadschap en verbondenheid
die je mist. Emotionele eenzaamheid wordt meestal als zwaarder
ervaren dan sociale eenzaamheid. Mensen die beide vormen van
eenzaamheid doorleven, komen daardoor terecht in de heftigste
vorm van eenzaamheid
Een 45-jarige trambestuurder die ernstig ziek werd, kon niet
meer werken. Na zijn ontslag uit het ziekenhuis zat hij alleen thuis. Hij zei: ‘Thuis valt er een deken van eenzaamheid over me heen.’
Een 53-jarige advocate werd ernstig ziek. Sindsdien lijdt ze aan
een blijvende vermoeidheid, zodat ze zeer beperkt is in haar
mogelijkheden. Ze vertelt: Ik krijg wel steun uit mijn omgeving, maar uiteindelijk zit je alleen met je verdriet en pijn. Sommige mensen zeggen: je hoeft niet eenzaam te zijn, er zijn genoeg sociale activiteiten waaraan je kunt meedoen. Dat doe ik ook
wel, maar dat neemt de eenzaamheid niet weg. Dat is alleen
maar afleiding, want dat intense gevoel van eenzaamheid, diep vanbinnen, moet je zelf opruimen.
Deze beide voorbeelden maken duidelijk dat ziekte vaak
tot eenzaamheid leidt. Maar er zijn ook andere factoren die
eenzaamheid veroorzaken.
Zo voelde een 45-jarige vrouw zich al langere tijd eenzaam,
maar ze begreep niet waar die gevoelens vandaan kwamen.
Tot ze begon te vermoeden dat die voortkwamen uit haar jeugdervaringen. Vanaf het moment waarop dat vermoeden
in haar opkwam, was het alsof ze een deur in haar innerlijk
geopend had. Steeds meer herinneringen kwamen naar boven,
herinneringen waar ze al heel lang niet meer bij stilgestaan had.
Ze vertelde: Thuis voelde ik me als kind onveilig. Er was altijd een
sfeer van ruzie en zelfs wanneer er geen ruzie was, was ik op mijn
hoede en wachtte af tot de volgende ruzie uitbrak. Ook werd ik
geslagen en, zo zie ik achteraf, geestelijk mishandeld. Dus trok
ik me in mezelf terug en verstopte me zoveel mogelijk. Op mijn
15e liep ik weg van huis. Weg uit die omgeving waarin er geen plaats was voor mij, zeg ik nu, nu ik terugkijk. Maar ik hield wel trauma’s aan die jeugdervaringen over, al had ik dat heel lang
zelf niet door. De gevoelens van eenzaamheid die ik nu doorleef, komen daar vandaan.
Maar wie, ofwel welke mensen voelen zich nu eigenlijk eenzaam?
1. Allereerst moeten we stellen dat ieder mens zich in zijn of
haar leven gedurende bepaalde periodes eenzaam voelt.
Het is belangrijk om je die ervaring en die periodes bewust te maken en je af te vragen wat die betekend hebben voor jouw leven.
2. Met name alleenstaanden rond de veertig jaar voelen zich
eenzaam, blijkt uit onderzoek. Denk aan mensen die hun partner
verloren door een scheiding of aan de dood. Velen ervaren het
zo, alsof ze voor het eerst van hun leven alleen komen te staan
en nu alsnog, moeten leren de verantwoordelijkheid voor hun
leven op zich te nemen en dat valt nogal eens niet mee.
3. Een andere groep mensen, bij wie vaker dan bij anderen van
eenzaamheid sprake is, zijn de mensen boven de vijfenzeventig
jaar. Zij krijgen vaak te maken met een opeenstapeling van
gebeurtenissen die eenzaamheid in de hand werken.
Ze verliezen bijvoorbeeld hun partner aan de dood.
Daarnaast verliezen ze door overlijden dierbare familieleden en leeftijdgenoten.
Ook een afnemende vitaliteit veroorzaakt eenzaamheid: ze kunnen er minder gemakkelijk op uit trekken om allerlei activiteiten te ondernemen. Bovendien krijgen velen op die leeftijd te maken met fysieke kwalen of ongemakken; daarnaast regelmatig ook met een minder goed verstandelijk functioneren, wat natuurlijk eveneens
tot een zekere eenzaamheid leidt.
4. Anderen die regelmatig met eenzaamheid te maken krijgen,
zijn jongeren. Met name hooggevoelige of hoogsensitieve
jongeren en/of degenen die ‘anders’ zijn. Merkwaardig genoeg
ien we in spotjes van de overheid en andere organisaties die zich met eenzaamheid bezighouden dat hun aandacht vooral gericht is op oudere en alleenstaande mensen, maar veel minder of niet op
jongeren. Terwijl juist bij deze groep de problematiek hand over
hand toeneemt.
4. Hoe ontstaat eenzaamheid eigenlijk?
In de jeugd wordt meestal de basis gelegd voor de latere gevoelens
van eenzaamheid. En wel bij die jongeren die nooit eens een arm
om de schouder gelegd krijgen, of die geen erkenning krijgen en die het gevoel hebben niet gezien te worden: hun eigenlijke wezen; dus wie ze eigenlijk, diep van binnen zijn, wordt niet gezien.
Dit overkomt natuurlijk heel wat jongeren, maar het overkomt met
name kinderen die anders zijn, ofwel de jongeren die een andere
levenshouding dan doorsnee hebben. Zij krijgen vaak met onbegrip
te maken: niet alleen buiten de deur, maar ook thuis. Voor hun
gevoel is er geen ruimte voor hun eigenheid, ofwel zoals dat
meestal genoemd wordt: de authenticiteit van het kind wordt niet
erkend. Natuurlijk leidt dit gebrek aan bevestiging bij het kind tot onzekerheid en tot angst voor afwijzing. En dus probeert het kind zich aan te passen aan wat de anderen kennelijk van hem verwachten. Hij houdt zich in, verraadt het eigen wezen en wordt eenzaam. Want de diepste eenzaamheid ontstaat waar een mens zijn eigenwaarde verloren heeft. Anders gezegd: eenzaamheid ontstaat waar een mens het contact met het eigen hoger zelf is kwijtgeraakt. Maar wat moet een kind dan, als het zijn eigen wezen niet tot uitdrukking kan brengen, ofwel, wanneer hij niet zijn kan die hij is? In dat geval kiezen vele kinderen er onbewust voor om hun leven in dienst van anderen te stellen. Zij worden de latere volwassenen die altijd klaar staan voor anderen: die adviseren, helpen, luisteren en/of klusjes voor anderen doen.
Volwassenen die een dergelijke ontwikkeling achter zich hebben
en die op de een of andere manier altijd klaar staan voor anderen,
hebben soms het gevoel: de mensen hebben nooit eens aandacht
voor mij, terwijl ik altijd maar klaar sta voor hen, of soortgelijke
gevoelens. Anderen zeggen: Als ik geef, ben ik welkom, maar iets
terugkrijgen, ho maar! Wie deze gevoelens in zichzelf herkent, is
waarschijnlijk ook zo’n kind geweest.
Deze vorm van eenzaamheid wordt overigens de eenzaamheid van
de zelfvervreemding en zelfverwerping genoemd.
Een andere oorzaak van eenzaamheid ligt in het gegeven dat heel wat mensen eenzaam worden geboren; dat wil zeggen: ze nemen die gevoelens van eenzaamheid mee vanuit de geestelijke wereld. Deze eenzaamheid is het gevolg van ervaringen uit vorige levens. Bij kinderen valt dit waar te nemen: denk maar aan teruggetrokken
stille kinderen die zich niet gemakkelijk openstellen voor anderen.
Een derde oorzaak van onze gevoelens van eenzaamheid is, zoals
ik al eerder beschreef, het gevolg van verlieservaringen uit dit leven: van geliefde familieleden, van een partner, van gezondheid, van werk of van je reputatie.
5. Onze geboorte op aarde is een val in de eenzaamheid
Op aarde is eenzaamheid in zekere zin heel gewoon. Je kunt hier
immers nooit helemaal één worden met de ander, zelfs niet bij de
seksuele eenwording. Ook kun je de ander nooit helemáál begrijpen en kan de ander jou nooit helemaal begrijpen. Bovendien kun je de ander niet in alle opzichten aanvoelen, en omgekeerd kan de ander jou niet in alles aanvoelen. Ook gaan we allemaal onze eigen weg – een weg die uniek is en anders is dan die van andere mensen: allemaal ervaringen die ons eenzaam kunnen maken.
We vinden die eenzaamheid overigens zo vanzelfsprekend dat we
er helemaal niet bij stilstaan dat dit in de geestelijke wereld – waar
we leefden voor onze geboorte en waar we na onze dood weer
naartoe gaan heel anders is: daar is geen eenzaamheid, behalve
dan in de lagere geestelijke werelden. Hoe is dat mogelijk? Dat komt omdat we na onze dood het proces van omkering of omstulping doorleven. Dat wil zeggen: wat hier op aarde binnen in ons, in onze ziel, leeft, treedt in de geestelijke wereld geleidelijk naar buiten en maakt zich los van ons. Zo maken na onze dood achtereenvolgens onze herinneringen, onze gedachten en onze gevoelens zich van ons los en worden daar tot levende, bewegende en kleurige wezens buiten ons. Dat is op zich een fascinerend proces dat we inmiddels al vele malen doorleefd hebben.
Maar wat op aarde buiten ons leeft, wordt in de geestelijke wereld
geleidelijk een deel van onszelf: het wordt tot onze binnenwereld.
Zo nemen we daar geleidelijk onze geliefden, de engelen, Christus en de kosmos op in ons innerlijk en in onze ziel. Dat wil zeggen: wij wórden als het ware de engelenwereld, we wórden de kosmos: we worden zo groots en zo ruim als de kosmos zelf.
Dit proces van transformatie of omvorming doorleven we elke keer als wij sterven. Overigens zijn dat processen die na onze dood als heel vanzelfsprekend aanvoelen. Net zoals we het hier op aarde vanzelfsprekend vinden dat we eerst een klein kind zijn, dan een puber, dan een volwassene en dan een oud mens. Ook dat zijn immers geleidelijke processen die net zo vanzelfsprekend
aanvoelen als het proces van omstulping na onze dood.
Dit alles houdt in dat we vóór onze geboorte nog één waren
met onze engel en dat we ons één voelden met de kosmos, de
geestelijke wereld en de wezens die haar bevolken. Dat bleef zo tot
aan onze geboorte, ook al groeiden we, op weg naar een nieuwe
geboorte op aarde, geleidelijk weg van de geestelijke wereld en
begonnen we ons meer en meer op de aarde te richten. Ook
voelden we hoe ons eigen wezen langzaam verschrompelde en
steeds kleiner werd. Maar pas bij onze geboorte verbonden we ons
definitief met ons fysieke lichaam, en dus met de aarde, en verlieten we de geborgenheid van de geestelijke wereld.
Dat betekende ook dat onze engel zich op dat moment definitief
losmaakte uit ons innerlijk en tot een wezen buiten ons werd. Dat
hield natuurlijk een groot en ingrijpend verlies in: deze omvorming
was echt een val uit de geborgenheid van de geestelijke wereld.
Dat woog des te zwaarder, omdat onze nieuwe, aardse geliefden;
ouders, broertjes en zusjes, hier op aarde geliefden buiten onszelf
zijn.
Daarom moet ieder mensenkind dat geboren wordt, zich allereerst
deze andere, aardse liefde eigen maken. Hij moet leren op deze
liefde die van buitenaf tot ons komt, te vertrouwen, hij moet ermee
leren omgaan en erin leren geloven.
Het is om die reden dat het aardse leven van een kind altijd begint
met de oerschreeuw. Daarmee worden enerzijds natuurlijk zijn
longen aan het werk gezet. Maar daarnaast is het ook een schreeuw om het verlies van de geborgenheid. Ofwel: het is een uiting van de schrik om de overgang naar een wereld die in eerste instantie zo koud en zo alleen aanvoelt. Onze geboorte is dus werkelijk een val in de eenzaamheid. Maar die eenzaamheid heeft, zoals we zullen zien, een diepe zin.
6. Waarom neemt de eenzaamheid in onze tijd toe?
Omstreeks 10.000 v. Chr. ging Atlantis ten onder.
Toen begonnen, na een overgangsperiode, de zeven
na-Atlantische cultuurperioden die elk zo’n 2160 jaar
duren. In elke periode krijgt de mens de opdracht zich
een nieuw vermogen eigen te maken.
In deze tijd leven we in de 5e na-Atlantische cultuurperiode,
de Germaanse of de Europese cultuurperiode die in 1413
na Chr. begon en zal duren tot ongeveer 3573 na Chr.
Het nieuwe vermogen dat de mens zich in deze tijd eigen
moet maken, is dat van het bewustzijn, ofwel onze
bewustzijnsziel. Daarbij gaat het om een bewustwording
van je eigen binnenwereld:
Wie ben je? Hoe denk je? Wat is je karakter?, enzovoort.
Als gevolg van de impuls vanuit de geestelijke wereld die
ons er, onbewust, toe brengt dit nieuwe vermogen te
ontwikkelen, werd Freud omstreeks 1900 de grondlegger
van de moderne psychoanalyse. Later ontwikkelden Jung,
Adler en anderen nieuwe inzichten op dit gebied.
De vorige cultuurperiode, de 4e ofwel de Grieks-Romeinse
cultuurperiode, duurde van 747 v. Chr. tot 1413 na Chr. In
die periode had de mens de opdracht om zijn denken naar
een hogere vorm te verheffen, ofwel, zoals dat genoemd
wordt, zijn verstandsziel te ontwikkelen.
Dat nieuwe wezensdeel ontving de mens enerzijds als een
impuls vanuit de geestelijke wereld, maar anderzijds was die
impuls van het denken een geschenk dat hij zich al doende
eigen moest leren maken. Uiteindelijk leidde dit nieuwe
vermogen aan het einde van de vierde cultuurperiode, in de
15e en de 16e eeuw, tot de Renaissance, een tijdperk waarin wetenschap, kunst en literatuur naar een hoger plan
verheven werden.
Naast de verstandsziel moest de mens in de 4e na-Atlantische cultuurperiode ook zijn gemoedsziel ontwikkelen. Dat hield
onder meer het vermogen in om je bij een ontmoeting met
een ander mens meteen op die ander in te stellen en je te realiseren wie de ander nu eigenlijk was. Daardoor wisten de mensen in die tijd meteen wat ze aan elkaar hadden, een besef
dat niet door latere ervaringen veranderde.
In onze tijd ligt dat heel anders: als je iemand beter leert kennen, kan hij of zij tegenvallen, en andersom kun je soms verwonderd raken over de innerlijke rijkdom van een mens die je in eerste instantie nauwelijks de moeite waard vond.
Maar toen kwam, aan het einde van de 4e cultuurperiode
omstreeks 1450, de boekdrukkunst op. Door de boeken die
vanaf die tijd geleidelijk begonnen te verschijnen hadden de mensen elkaar minder dan vroeger nodig om van allerlei op
de hoogte te komen: ze leerden lezen en haalden hun kennis steeds meer uit boeken. Dat was een ingrijpende verandering
die een voorbereiding was van wat de nieuwe, 5e cultuurperiode
de mens brengen wil: het bewustzijn.
Het geschenk van de bewustzijnsziel leidt tot ingrijpende
veranderingen: de mensen richten zich meer en meer op de eigen
binnenwereld, hebben minder contact met elkaar en zijn minder
geïnteresseerd in elkaar. Daardoor worden de mensen eenzamer,
egoïstischer, individueler: ze richten hun aandacht vooral op de
eigen binnenwereld en sluiten zich in zichzelf op. Dat proces is
nog steeds gaande in onze tijd.
Het ontwaken van onze bewustzijnsziel is zeer belangrijk: alleen
daardoor kan het hoger Zelf in de mensen geboren worden.
Onze bewustzijnsziel vormt immers de basis van het hoger Zelf. Kortom:
we moeten door de vereenzaming van onze tijd heen, die het gevolg is van onze gerichtheid op de bewustzijnsziel, opdat de innerlijke Christus of het hoger Zelf in ons geboren kan worden. Ofwel: onze eenzaamheid, een voorwaarde voor een groei in bewustzijn, is de geboortegrond van ons hoger Zelf.
7. Heeft eenzaamheid zin?
Renée Zeylmans schreef in haar boek over eenzaamheid: Heeft
eenzaamheid zin? Ik kan hier volmondig ja op zeggen.
Maar laten er geen misverstanden ontstaan over deze uitspraak! Het is van tijd tot tijd verschrikkelijk, soms bijna ondraaglijk beangstigend. Dan kan ik alleen nog wanhopig smeken om hulp, met hart en ziel de geestelijke wereld aanroepen: ‘Christus ontferm U over mij’
Eeuwenlang heeft de mensheid aan het lijden, en dus ook aan de
eenzaamheid, een diepe zin toegekend. De filosoof Schopenhauer
(hij stierf in 1860) schreef dat het de belangrijkste studie, zeg maar:
opgave, van de jeugd zou moeten zijn om eenzaamheid te leren
verdragen, omdat zij een bron van geluk en van gemoedsrust is.
Thomas à Kempis, monnik en mysticus die in 1471 stierf, schreef:
Iemand heeft eens gezegd: zo dikwijls ik, uit eenzaamheid, onder
de mensen ging, ben ik iets van mijn eigen mens-zijn kwijtgeraakt .
Vlucht dus niet voor je eenzaamheid: dan verlies je jezelf!
Goethe, hij stierf in 1832, wordt gezien als de grootste geest
die de Duitse cultuur heeft voortgebracht schreef: Talent ontwikkelt
zich in eenzaamheid, karakter in de stroom van het leven.
De Rozenkruisers schonken ons de sprookjes. Ook daarin gaat het
er steeds weer om, om door de beproevingen heen een wijzer en
liefdevoller mens te worden. Het bos of het woud is in sprookjes het symbool van de eenzaamheid en de beproeving. Ook daarin zien we dezelfde inzichten: eenzaamheid en beproevingen kunnen ons een beter mens maken. Overigens, zeggen de sprookjes, zijn de
beproevingen uiterst heftig en niemand moet de eenzaamheid van
die beproevingen lichtvaardig opvatten!
Merkwaardig genoeg zien we in onze tijd een heel andere houding
tegenover het lijden en de eenzaamheid:
• Karin Spaink zegt over haar ziekte (MS): Er is geen nut.
Ziekte komt zonder aanzien des persoons, het is een wreed lot.
We kunnen niet verdragen dat ziekten goede mensen bezoeken.
Maar een virus heeft geen moraal. Was het maar zo.
• De Zwitserse schrijfster Ágota Kristóff zegt: Ik zeg hem dat het
leven van een volstrekte nutteloosheid is, het is zinloosheid,
waanzin, lijden zonder einde.
• En Bert Keizer schrijft: Lijden, dat is pijn zonder hoop.
En elders zegt hij: We worden gegijzeld door gelovigen die willen dat het leed tot het bittere einde wordt geleden, omdat het een diepere zin zou hebben.
Waar komt deze omslag in het denken van de mensen vandaan?
Uit het existentialisme, een stroming die de vorige eeuw opkwam
dankzij het werk van Sartre, Camus en Simone de Beauvoir.
Camus schreef: Het leven heeft geen zin en de enige filosofische vraag is of je zelfmoord moet plegen of niet. Wat hij overigens niet gedaan heeft: hij stierf door een auto ongeluk.
In de tweede helft van de vorige eeuw begon het existentialisme,
en daarmee het gevoel van de zinloosheid van het leven, steeds
meer door te dringen tot in de dagelijkse levenssfeer. De citaten die ik hierboven gaf, van Kristóff , Keizer en Spaink, zijn in feite een
verdere uitwerking van wat door het existentialisme begonnen werd.
8. Tegen de stroom in
Het lijkt erop alsof kloosterlingen, kleine kerkelijke groeperingen
en spirituele denkers tegen de stroom in aandacht vragen voor
de levensopvatting dat zowel het leven, als het lijden aan het leven, en dus ook aan de eenzaamheid, niet zinloos is, maar ons een
innerlijke, geestelijke winst kan brengen.
• Kloosterlingen houden de oude traditie levend. Zo zei Broeder
Henri Vesseur: Stilte is niets doen, ook niet denken. Je moet het
niet opvullen met ideeën en projecties. Je moet leeg worden,
zodat God je kan vullen. Het ego maakt plaats voor God. Toch is
het geen passieve stilte die hij zoekt en beoefent. Integendeel:
ontvankelijkheid is de hoogste vorm van activiteit.
• Een (klein) aantal kerkelijke groeperingen houden vast aan de
oude leer over de zin van het lijden.
• Steeds meer spirituele groepen zeggen dat de gang door de
eenzaamheid ons tot een geestelijk rijker mens kan maken. Dat
inzicht is echter geen dogma, maar een inzicht dat uit eigen
ervaring voortkomt. Zij komen tot dit inzicht vanuit de overtuiging,
liever: het weten, dat dit leven er slechts een is uit een rij van
levens waarin we steeds weer nieuwe stappen zullen zetten op
de weg van geestelijke groei.
9. Bewustwording staat centraal
In 2019 verscheen er een boek over eenzaamheid dat de aandacht
trok. De schrijver, Manfred Spitzer, is een van de belangrijkste
neurologen in Duitsland. In zijn boek slaat hij groot alarm en zegt dat eenzame mensen vaker ziek worden, gemiddeld eerder kanker en/of hart- en vaatziekten krijgen, vaker aan depressies lijden en sneller last hebben van dementie. Op grond van zijn onderzoek noemt hij eenzaamheid een van de meest urgente problemen in de westerse wereld. Ook toont hij aan dat eenzaamheid intussen doodsoorzaak nummer één geworden is.
In een interview met het Dagblad Trouw werd hem de vraag gesteld: Hoe kunnen we kinderen en jongeren helpen tegen eenzaamheid? Spitzer antwoordde: Ik denk dat we kinderen tot
op een zekere hoogte kunnen inenten tegen eenzaamheid op latere leeftijd. En wel door ze dingen bij te brengen die plezier geven als je ze gemeenschappelijk doet. Een kind dat viool heeft leren spelen, weet: in het orkest klinkt het nog veel mooier dan alleen. Dat kan later, in eenzame perioden, een toegang geven
tot een sociaal netwerk. Spitzer vervolgt dan met de uitspraak
die mij persoonlijk uit het hart gegrepen is: De belangrijke schoolvakken zijn wat mij betreft sport, muziek, theater en gemeenschappelijke projecten. Samen dingen doen. Dat is zo belangrijk. Maar dat zijn nu vaak de ‘zwakke’ vakken.
Nu we weten dat eenzaamheid doodsoorzaak nummer 1 is,
moeten we daar echt anders over gaan denken. Het lijkt mij dan ook duidelijk dat wij het onderwijs aan kinderen anders moeten inrichten om hen te wapenen tegen de eenzaamheid die als een epidemie steeds meer mensen zal belagen.
10. Wat kunnen we doen om de toenemende eenzaamheid tegen
te gaan?
Als je hierover nadenkt, komt natuurlijk meteen ook de vraag op:
is er een uitweg uit deze toenemende eenzaamheid? Het is wel
duidelijk dat we niet meer terug kunnen keren naar de vroegere fase van de groepsziel, waarin de mensen zich nog één en verbonden voelden. Zelfs in de vorige cultuurperiode, de 4e, voelden de mensen zich nog een beetje een groepsziel; daarom voelden ze zich veel minder eenzaam dan de mens van nu.
Daarom luidt de vraag: is er ook een weg vooruit te ontdekken
waarop we onze toenemende eenzaamheid kunnen overwinnen?
Die weg is er zeker, maar vraagt wel al onze inzet. Want op die weg
worden we geroepen ons vier inzichten eigen te maken en daarnaar te leven.
• Het eerste inzicht luidt: het ontwikkelen van sociaal inzicht, ofwel
het beoefenen van praktische menskunde. Dat betekent dus
inzicht verwerven in de ziel van de mensen, in hun temperament,
in de psychologie. Alleen deze inzichten kunnen ons tolerant en
verdraagzaam maken.
• Het tweede inzicht luidt: besef dat het ontwikkelen van
bewustzijn alleen mogelijk is wanneer de vrijheid van denken
bewaakt wordt. Dus moeten we ons hoeden voor elke vorm
van dogmatisch geloof, voor een nationalistisch denken dat de
mens weer tot een groepsmens maakt en voor een geloof in
autoriteiten: word je eigen autoriteit.
• Het derde inzicht luidt: voor het ontwikkelen van de
bewustzijnsziel als basis van het hogere Zelf is het bewustzijn
van de geestelijke wereld noodzakelijk. En als ons hoger Zelf
actief wordt, zullen we daarin de geestkracht vinden die onze
eenzaamheid overwint.
• Het vierde inzicht luidt: ons op een nieuwe manier met de
mensen leren verbinden nu de oude samenhangen (groepen)
uiteenvallen. Dat betekent dat we ons moeten leren verbinden
met de mensen met wie we dezelfde idealen delen en dat we
hen kiezen als onze geestelijke familie.
Tot slot: voor het verwerven van praktische menskunde is inzicht
in de vier temperamenten van de mens noodzakelijk.
Heel kort, te kort!:
• De sanguinische mens: extravert, reageert meteen op van alles,
springerig
• De flegmatische mens: ergert zich niet zo snel, vitaal, een
dromer.
• De melancholische mens: piekeraar, liefst alleen, diepzinnig,
toeverlaat voor anderen.
• De cholerische mens: woede, enthousiast, sterk karakter,
plichtbewust.
Lees eens een boek over dit onderwerp en maak je deze inzichten
eigen! Zo ontstaat wederzijds begrip, ook voor mensen die heel anders zijn dan jijzelf. En juist dit wederzijdse begrip is een krachtig wapen tegen de eenzaamheid.
Hans Stolp